hawk-onNorges Bank held fram med å bruka slegga for å slå inn ein teiknestift. Ved å setja opp styringsrenta gong på gong, blindar dei seg for at medisinen ikkje verkar på den faktiske sjukdomen. I staden for å dempa ein overopphita innanlandsøkonomi, vert renta brukt som eit desperat forsvar mot ein prisvekst som i hovudsak er importert frå utlandet.
Frå eit sosiologisk-økonomisk perspektiv er dette ikkje berre ein teknisk feil, men eit brot med den sosiale kontrakten. Me har hamna i ei felle der me behandlar økonomien som ei upersonleg naturkraft, snarare enn eit verktøy for menneskeleg velferd.
Den doble rørsla: Når marknaden kjem ut av kontroll
Karl Polanyi skreiv i sitt hovudverk The Great Transformation (1944) om kva som skjer når marknaden vert «rive laus» frå samfunnet [4]. Han lanserte omgrepet om «den doble rørsla»: På den eine sida har me kreftene som pressar på for meir marknadsliberalisering, og på den andre sida har me samfunnet som instinktivt prøver å verna seg mot dei destruktive kreftene i ein uregulert marknad.
Når Norges Bank no prøver å kvela inflasjonen ved å gjera folk fattigare via renta, ser me denne konflikten i praksis. Sentralbanken opererer etter ein logikk der arbeidstakarar må bera byrda for globale svingingar. Men som Polanyi påpeika, kan ikkje arbeid, jord og pengar behandlast som reine handelsvarer utan at det øydelegg det sosiale fundamentet [4]. Å bruka renta som einaste verkemiddel er eit forsøk på å tvinga samfunnet til å tilpassa seg marknaden, i staden for omvendt.
Leksjonen frå gjenreisingstida: Lex Thagaard
Det er ikkje lenge sidan Noreg hadde ein heilt annan tilnærming til økonomisk styring. I etterkrigstida, under gjenreisinga av landet, var statleg prisstyring ikkje sett på som noko radikalt, men som ein føresetnad for sosial stabilitet og vekst.
Gjennom den såkalla «Lex Thagaard» (Prislova av 1945) fekk staten vide fullmakter til å regulera prisar, utbytte og forretningsvilkår [6]. Wilhelm Thagaard, som leia Prisdirektoratet, argumenterte for at marknadskreftene åleine aldri kunne sikra ei rettferdig fordeling i ei tid med knappheit. Ein forstod at dersom prisen på naudsynte varer som mat og byggemateriale fekk stiga fritt, ville det føra til sosial uro og undergrava den nasjonale dugnaden.
Dagens situasjon har klare likskapstrekk. Me opplever knappheit på energi og aukande matprisar driven av internasjonale forhold [3]. Men i staden for å bruka dei politiske verktøya me har – som direkte prisregulering og margin-kontroll – har me delegert alt ansvar til ein uavhengig sentralbank. Me har gått frå ein demokratisk kontrollert økonomi til eit teknokrati der me har «gløymt» at me faktisk kan intervenera direkte.
Den moralske økonomien: Frå E.P. Thompson til dagens straumprisar
Historikaren E.P. Thompson skreiv om «den moralske økonomien til den engelske folkemengda» på 1700-talet [5]. Han viste at fattige folk ikkje gjorde opprør berre fordi dei var svoltne, men fordi dei meinte at bakarane og kornhandlarane braut med ein uformell moralsk konsensus om kva som var ein «rettferdig pris».
I dag er det straumprisane og bustadlåna som er vår tids «brødprisar». Når folk ser at kraftselskapa tener milliardar på ein naturressurs som tilhøyrer fellesskapet, medan dei sjølve må velja mellom mat og varme, bryt det med den folkelege rettferdsensla. Den moralske økonomien krev at visse varer skal skjermast frå marknadens svingingar:
- Husleigetak og bustadpolitikk: Før 1980-talet var den norske bustadmarknaden strengt regulert. Avreguleringa under Willoch-regjeringa førte oss dit me er i dag, der bustad eit spekulobjekt snarare enn ein rett. Eit mellombels tak på husleige ville vera eit første steg mot å gjenoppretta den moralske økonomien i byane våre.
- Omfordeling av nettleige: Som Trym Joakim Ulriksen har peika på, er det urimeleg at hushalda skal finansiera infrastrukturen for ein industri som profitterer på høge kraftprisar [1]. Me treng ei strukturell omlegging der kostnadene vert flytta dit betalingsevna er størst.
- Margin-kontroll i daglegvarebransjen: I etterkrigstida hadde me eit apparat for å overvaka marginar. I dag veit me knapt kor mye av prisstigninga på mat som skuldast faktiske kostnader, og kor mykje som er reine profitt-hopp i eit oligopolistisk marknad [2].
Frå teknokrati til demokratisk økonomi
Å overlata alt ansvar til Norges Bank er ein måte å avpolitisere økonomien på. Det vert framstilt som ei naturlov at renta må opp når prisane stig. Men økonomien er ikkje ei naturkraft; han er ein sosial konstruksjon skapt av menneskelege avgjerder.
Sentralbanken sitt mandat om ein inflasjon på 2 prosent er ikkje ein bibelsk sanning, men eit politisk val. Ved å klamra oss til dette målet midt i ei global krise, ofrar me sysselsetting og sosial utjamning på alteret til prisstabiliteten.
Me må tora å gjera som generasjonen før oss: Ta i bruk heile den politiske verktøykassa. Statleg prisstyring, strengare regulering av finansmarknadene og ein aktiv bustadpolitikk er ikkje teikn på svakheit, men på ein stat som tek ansvar for sine borgarar. Det er på tide å henta fram att «Lex Thagaard»-ånda og setja samfunnet over marknaden.
Kjelder
B1 [1] T. J. Ulriksen, «Renteøkning er feil medisin», NRK Ytring, 24. apr. 2026. [Online]. Available: https://www.nrk.no/ytring/renteokning-er-feil-medisin-1.17857955
B2 [2] R. Bjørnstad, «En så stor renteøkning er feil medisin nå», LO.no, sep. 2022. [Online]. Available: https://www.lo.no/nyhetsbrev/en-sa-stor-renteokning-er-feil-medisin-na/
A1 [3] Statistisk sentralbyrå, «Konsumprisindeksen og underliggende inflasjon», ssb.no, apr. 2026. [Online]. Available: https://www.ssb.no/priser-og-prisindekser/konsumpriser/statistikk/konsumprisindeksen
A1 [4] K. Polanyi, The Great Transformation: The Political and Economic Origins of Our Time. Boston: Beacon Press, 1944.
A1 [5] E. P. Thompson, «The Moral Economy of the English Crowd in the Eighteenth Century», Past & Present, nr. 50, s. 76-136, 1971.
A1 [6] N. Christie, «Prisdirektoratets historie 1917-1950», regjeringen.no, 2021. [Online]. Available: https://www.regjeringen.no/no/dokumentarkiv/Regjeringen-Solberg/andre-dokumenter/nfd/2021/prisdirektoratets-historie-1917-1950/id2867894/