hawk-onI 2010 let Kina ein territorial tvist med Japan føre til at dei stansa eksporten av sjeldne jordmetall i fleire veker. Verda tok merknad. Kina tok merknad av at verda tok merknad.
Det som kjem no, er det same — men systematisert, juridisk forankra og med eksplisitt geopolitisk hensikt. Eksportkontrollar over kritiske mineral er ikkje lenger ein nødreaksjon. Det er ein doktrine.
Kina sin strukturelle dominans over kritiske mineral
Sjeldne jordmetall er ikkje spesielt sjeldne i geologisk forstand — men prosessering og raffinering av dei er ekstremt krevjande og miljøbelastande. Over tiår tok Kina på seg denne prosesseringa medan vestlege land outsourca ho av kostnads- og reguleringsårsaker.
Resultatet: Kina kontrollerer i dag over 90 prosent av verdas prosesseringskapasitet for sjeldne jordmetall [1]. Det gjeld ikkje berre éin eller to metall, men ei lang rekkje stoff som er avgjerande for alt frå F-35 kampfly og Tomahawkrakettar til vindturbinar, elbilmotorar og produksjon av AI-brikkene som driv neste generasjons datainfrastruktur.
Kobolt, litium, gallium, germanium, wolfram, grafitt — alle er avgjerande for det grøne og det digitale skiftet. Alle er i stor grad under kinesisk prosesseringskontroll [2].
Eksportkontrollar som geopolitisk våpen
I desember 2023 forbaud Kina eksport av teknologi for utvinning og separasjon av sjeldne jordmetall [1]. I oktober 2025 utvida dei kontrollregimet ytterlegare: fem nye kategoriar sjeldne jordmetall og tilhøyrande raffineringsteknologi vart lagt til kontrollista [3].
Det som er nytt i 2025-kontrollane, er at Kina for fyrste gong tok i bruk eit instrument USA lenge har brukt mot Kina: den såkalla foreign direct product rule (FDPR) — eit krav om kinesisk godkjenning òg for produkt produserte utanfor Kina, dersom dei inneheld kontrollerte sjeldne jordmetall [3].
Det er eit juridisk kjernefysisk våpen i handelspolitikken. Det forpliktar handelspartnarar og alliansepartnarar til anten å søkja kinesisk godkjenning eller å frigjera seg frå kinesisk innsatsfaktor — og fortel at «geopolitisk nøytralitet» over tid vil koste deg meir enn å ta stilling.
Samstundes: Kina har i fleire rundar strategisk «pause»-kunngjort kontrollane — slappa dei av midlertidig — for å demonstrere at dei er eit forhandlingsinstrument, ikkje ei permanent utestenging [4]. Det gjer dei endå meir effektive som pressmiddel. Uvissa er eit instrument i seg sjølv.
Kappløpet om AI-suverenitet
Det er ikkje berre råstoff det handlar om. Det er om kven som kontrollerer berekningslaget for neste generasjons teknologi.
USAs CHIPS and Science Act frå 2022 har utløyst over 450 milliardar dollar i private investeringar, med mål om å produsera 20 prosent av verdas leiande brikkar innan 2030 [5]. EU Chips Act, operativ frå 2023, forpliktar over 43 milliardar euro og tek sikte på å dobbla EUs globale marknadsandel [5]. Kinas National Integrated Circuit Investment Fund la til ein tredje fase i mai 2024 med 48 milliardar dollar [5]. India braut grunnstein til Tata-PSMC-fabrikken sin i Gujarat i 2024, med mål om dei fyrste produserte brikkane i 2026 [5].
Fire store aktørar, fire parallelle statleg-finansierte industriprogram. Det er ikkje ein marknad som samordnar ressursar. Det er ein geopolitisk kapprustning der staten har overteke rolla som primær investor og strategisk planleggjar.
Venezuela og det vestlege halvkule: Ressurspolitikk i Trumps bakgard
Det globale mineralspelet har eit vestleg hemisferisk kapittel som vert underrapportert.
Venezuela sit på verdas største kjende oljereservar og har uerforska litiumreservar. Bolivia, Chile og Argentina — det «litiumtriangelet» — kontrollerer over 50 prosent av verdas kjende litiumreservar [2]. Det er råstoffa som driv elbilrevolusjonen og batterilagring av fornybar energi.
Trump-administrasjonen si aukande interesse for Venezuela og Panama-kanalen er ikkje berre nostalgisk imperialisme. Det er industriell råvarepolitikk: å sikra tilgang til litium og andre kritiske mineral i det vestlege halvkule som del av ein konkurrentstrategi mot kinesisk dominans.
Om denne strategien er forankra i ein heilskapleg og langsiktig industriell plan, er tvilsamt. Men interessene er strukturelt reelle — og dei kjem til å prege den amerikanske utanrikspolitikken i regionen i åra som kjem.
Staten som aktiv aktør — ikkje berre dommar
Det ideologiske skiftet som ligg under alt dette, er undervurdert.
I tre tiår var den dominerande modellen for vestleg industripolitikk nyliberal: staten set spelreglane, regulerer marknaden og trèr til side. Marknaden fordeler ressursane. Det var ein modell som USA aktivt fremja globalt.
Den modellen er no i rask endring — ikkje av ideologisk overtyding, men av strategisk tvang. CHIPS Act, EU Chips Act, EUs InvestAI-program på 200 milliardar euro [5] — alle er statleg dirigert industripolitikk av eit slag som var ideologisk utenkjeleg i OECD-verda for berre eit tiår sidan. Det same gjeld Kinas Made in China 2025-program og Indias Semicon India.
Dette er det nye paradigmet: staten som aktiv aktør i strategiske industrikjedar, med direkte finansiering, proteksjonistisk handelspolitikk og eksportkontrollar som instrument. Det er ein modell Kina alltid har hatt — og som resten av verda no lærer seg under tvang.
Spørsmålet er ikkje lenger om statar skal driva aktivt industripolitikk, men om dei er gode nok til det — og om den kompetansen vestlege statar trong for å gjera det, framleis eksisterer etter tiår med deregulering og privatisering.
Dette innlegget er del av ein serie om det amerikanske imperiet sin strukturelle krise.
Kjelder
[1] Center for Strategic and International Studies, “China’s New Rare Earth and Magnet Restrictions Threaten U.S. Defense Supply Chains,” CSIS, 2025. [Online]. Available: https://www.csis.org/analysis/chinas-new-rare-earth-and-magnet-restrictions-threaten-us-defense-supply-chains. [Accessed: Apr. 14, 2026].
[2] Chatham House, “China’s new restrictions on rare earth exports send a stark warning to the West,” Chatham House, Oct. 2025. [Online]. Available: https://www.chathamhouse.org/2025/10/chinas-new-restrictions-rare-earth-exports-send-stark-warning-west. [Accessed: Apr. 14, 2026].
[3] Center for Strategic and International Studies, “The Consequences of China’s New Rare Earths Export Restrictions,” CSIS, 2025. [Online]. Available: https://www.csis.org/analysis/consequences-chinas-new-rare-earths-export-restrictions. [Accessed: Apr. 14, 2026].
[4] Clark Hill, “China Hits ‘Pause’ on Rare-Earth Export Controls and What it Means for Supply Chains,” Clark Hill, 2025. [Online]. Available: https://www.clarkhill.com/news-events/news/china-hits-pause-on-rare-earth-export-controls-and-what-it-means-for-supply-chains/. [Accessed: Apr. 14, 2026].
[5] Bain & Company, “Sovereign Tech, Fragmented World,” Bain Technology Report 2025, 2025. [Online]. Available: https://www.bain.com/insights/sovereign-tech-fragmented-world-technology-report-2025/. [Accessed: Apr. 14, 2026].